Chúng ta thường không nói nhiều về tình bạn. Không giống như cách chúng ta nói về tình yêu. Không như cách chúng ta bàn về gia đình, sự nghiệp, hay sức khỏe.

Nhưng nếu nhìn sâu một chút, chúng ta sẽ thấy đằng sau hầu hết những khoảnh khắc ý nghĩa nhất của đời người, luôn có bóng dáng của tình bạn, lặng lẽ định hình chúng ta là ai, chúng ta trở thành người thế nào, và chúng ta vượt qua những đoạn đời khó khăn ra sao.

Vậy mà rất nhiều người đang vật lộn với chính nó.

Người Việt mình vốn coi trọng tình nghĩa và các mối quan hệ. Chúng ta có thể cà phê sáng, lai rai vài chai bia buổi chiều, gọi tám chuyện cả tiếng đồng hồ. Nhưng tám chuyện cho vui là một chuyện, còn xây dựng một tình bạn khăng khít, đều đặn, có chủ đích lại là một chuyện khác.

Và hãy để ý, càng lớn, càng bận, những người bạn thân cứ lặng lẽ giảm dần. Chúng ta dễ dàng hủy một cuộc hẹn với người bạn vì “công việc”, rồi tự nhủ “chắc bạn mình sẽ hiểu cho mình thôi”. Nhưng ít khi chúng ta dời lịch công việc vì bạn của mình lắm. Trong lịch, người bạn mình vì không danh không lợi nên cứ bị đẩy xuống cuối hàng, rảnh thì gặp, tiện thì ghé.

Cứ thế, đến một ngày khi chúng ta đã tới ngưỡng U40, khi đã bắt đầu vững về sự nghiệp và tài chính, nhiều người mới giật mình nhận ra xung quanh mình chỉ toàn là đồng nghiệp và đối tác, còn những người bạn thật sự thì đã trôi đi đâu mất, lặng lẽ đến mức không kịp nói lời tạm biệt.

Đây là chương mở đầu cho một loạt bài về tình bạn. Và nó bắt đầu bằng một câu hơi ngược tai: thứ chúng ta vẫn xếp vào loại “có thì tốt” ấy, hoá ra là một nhu cầu sống còn.

Cái ngành học mà không ai mở

Simon Sinek, người nhiều năm nghiên cứu về lãnh đạo, gần đây nói một điều làm tôi dừng lại rất lâu.

Có cả một ngành công nghiệp dạy ta làm lãnh đạo giỏi hơn. Cả một ngành dạy làm cha mẹ tốt hơn. Cả một ngành dạy ăn sạch hơn, tập đúng hơn, ngủ sâu hơn. Nhưng gần như không có gì dạy ta cách làm một người bạn.

Trong khi đó, nhìn vào hầu hết những ảnh hưởng về tâm lý người ta đang mang hôm nay, từ căng thẳng, lo âu, trầm cảm, nghiện ngập, cho đến cả nỗi ám ảnh phải sống thật lâu, thì tình bạn gần như là phương thuốc gốc chữa được tất cả. Sinek bảo đó là liều thuốc bổ mạnh nhất mà ai cũng sẵn có trong tay mà quên dùng.

Có một thí nghiệm nổi tiếng giải thích điều này. Suốt nhiều thập kỷ, hiểu biết của ta về nghiện ngập đến từ chuyện nhốt một con chuột một mình trong lồng, cho nó hai bình nước, một bình thường và một bình pha thuốc. Con chuột cô độc sớm muộn cũng nghiện bình thuốc, dùng đến chết. Nhưng một nhà nghiên cứu tên Bruce Alexander đã hỏi ngược lại: nếu chuột là loài sống bầy đàn, thì nhốt nó một mình rồi kết luận về bản chất của nó, có công bằng không? Ông dựng lại thí nghiệm, lần này là một cộng đồng chuột, có bạn, có bánh xe, có con cái, có không gian sống. Vẫn hai bình nước đó. Lũ chuột có nếm qua thuốc, nhưng rồi lượng dùng giảm dần, và chúng quay về với nước thường.

Bài học rút ra: khi ta có những mối thân tình và sống giữa một cộng đồng, ta vững hơn nhiều trước mọi thứ gây nghiện, kể cả cái màn hình đang rót dopamine trong túi bạn lúc này.

Bước ngoặt: tình bạn là thứ bạn vun đắp, không phải thứ tự tìm thấy

Nếu tình bạn quan trọng đến thế, vì sao ta lại để nó mất đi dễ dàng đến vậy?

Vì gần như không ai dạy ta một điều rất căn bản: tình bạn là thứ bạn vun đắp nên, chứ không phải thứ tự nhiên mà có.

Phần lớn tình bạn của ta đến từ sự tình cờ: học chung trường, làm chung công ty, ở chung khu phố. Tiện thì gặp. Và vì nó đến một cách tình cờ, ta tưởng nó cũng sẽ tự ở lại. Ta nghĩ một tình bạn tốt là chuyện sẽ tự xảy ra, nếu “có duyên”. Không ai bảo ta rằng tình bạn cũng cần được vun đắp, đều đặn, có chủ đích, đôi khi hơi vụng về.

Hãy thành thật với một câu hỏi: bạn có thật sự dành công sức cho các tình bạn của mình không? Bạn đã bao giờ dời một cuộc họp để ở bên một người bạn chưa? Sinh nhật bạn mình, bạn gọi điện hát chúc mừng, hay chỉ thả một dòng lên Facebook vì thấy ai cũng thả? Khi một người bạn rơi vào trầm cảm, bạn có sang ngồi cạnh họ không, không phải để đưa ra lời khuyên, chỉ để ở đó cùng họ?

Sinek kể: anh học được sức nặng của ba chữ “tôi thương bạn” từ một người bạn lính. Rồi anh tập nói câu đó với những người bạn vốn lạnh lùng, khô khan. Lần đầu họ sững lại. Vài lần sau, chính họ bắt đầu nói lại, bắt đầu ôm anh theo cách chưa từng. Tình thân không tự dày lên. Nó dày lên qua từng khoảnh khắc một người chịu đi trước.

Và đây là điều ngược đời nhất, đáng để mang theo nhất của cả chương này:

Ta không xây niềm tin bằng cách đề nghị giúp người khác. Ta xây niềm tin bằng cách dám nhờ.

Biết bao lần ta không gọi cho bạn lúc khó khăn, chỉ vì “không muốn làm phiền”, “nó bận lắm”. Ta tưởng giữ im lặng là tử tế. Nhưng khi ta giấu đi lúc yếu nhất, ta vô tình tước của bạn mình cái vinh dự được có mặt. Một người bạn thật sự, khi biết ta đã âm thầm chịu đựng, sẽ không thấy nhẹ nhõm, mà sẽ trách: “Sao lúc đó không gọi tôi?”

Một lời cho người ở vị trí dẫn dắt

Nếu bạn đang là người quản lý, là cha, là mẹ, điều này còn nặng hơn một bậc.

Sếp thế nào, tổ chức thế ấy. Cha mẹ thế nào, con cái thế ấy. Khi cả nhà ngồi ăn mà bố mẹ dán mắt vào điện thoại, đừng mong con rời màn hình. Và khi một người lãnh đạo dám nói trước cả đội “chiều thứ Sáu tôi về sớm, sinh nhật một người bạn của tôi”, bạn sẽ ngạc nhiên vì bao nhiêu người quanh mình bắt đầu cho phép mình ưu tiên bạn bè trở lại.

Có một điều người thành đạt hay vấp: ta dồn hết kỳ vọng được nâng đỡ, được thấu hiểu, được thuộc về vào đúng một người, là người bạn đời, hoặc vào đúng một chỗ, là công việc. Ta bắt một người gánh vai trò của cả một cộng đồng. Đó là một gánh nặng không công bằng cho bất kỳ ai. Một đời sống vững là đời sống có nhiều điểm tựa, không phải một.

Người Zulu ở Nam Phi có một câu: một con người là một con người chỉ nhờ có những con người khác.

Ba câu hỏi để ngồi lại với chính mình

1. Trong sáu tháng qua, tôi đã hủy hẹn với bạn vì công việc bao nhiêu lần, và dời công việc vì bạn được mấy lần?

Điều này đang mang thông điệp gì đến tôi? Thứ tự ưu tiên của tôi ngay lúc này là gì?

2. Có một người bạn nào đang lặng lẽ mất kết nối khỏi cuộc sống của tôi mà tôi vẫn nghĩ “vẫn còn đó” không?

Lần cuối tôi chủ động với họ là khi nào?

3. Lần gần nhất tôi nhờ một người bạn, chứ không phải đề nghị giúp họ, là khi nào?

Có điều gì tôi đang gồng gánh một mình lúc này mà thật ra chỉ cần một cuộc gọi?

Tình bạn không phải phần thưởng cho một cuộc đời đã thành công. Nó là một trong những thứ làm nên một cuộc đời đáng sống ngay từ đầu, và nó xứng đáng được nhiều hơn phần thời gian thừa ta vẫn ném cho nó.

Nó là thứ ta vun đắp nên, chứ không phải thứ tự tìm thấy. Và chương sau, chúng ta sẽ nói về cách vun đắp.

Thắng từ bên trong - Win your Inner Game