Mấy tháng nay bạn làm được nhiều việc hơn hẳn.

Email trả nhanh hơn. Báo cáo xong sớm hơn. Slide ra trong vài phút. Bạn đưa prompt vào AI, nó trả ngay kết quả trong vài phút, và bạn cảm thấy mình làm việc vô cùng hiệu quả.

Nhưng nếu chậm lại một chút và thành thật với bản thân: gần đây bạn có còn tự nghĩ nhiều như trước không? Hay bạn đang quen tay hỏi AI cả những việc lẽ ra mình nên tự tìm câu trả lời?

Đây là cái bẫy ít ai nói tới. Khi chúng ta giao cho AI mọi thứ, kể cả việc cần động não, chúng ta làm được nhiều hơn mà năng lực tự tư duy lại trở nên kém đi. Mỗi lần để AI nghĩ hộ, chúng ta vô tình huấn luyện nó giỏi lên và để chính mình dở đi. Lâu dần, chúng ta dạy AI cách thay thế mình.

Nhưng AI có thể làm điều ngược lại, nó có thể giúp bạn trở nên thông minh hơn rất nhiều. Khác biệt nằm ở chỗ, người giỏi nhất không hỏi AI để lấy đáp án. Họ dùng AI để luyện cái đầu của mình.

Dưới đây là bốn cách để làm điều đó, sắp xếp lại cho công việc của một người quản lý.

1. Lười đúng chỗ

Có một vấn đề nhỏ trong não tất cả chúng ta: làm xong bất cứ việc gì, chúng ta cũng được thưởng một liều dopamine dễ chịu. Trớ trêu thay, liều dopamine ấy gần như bằng nhau, dù bạn vừa chỉnh xong một cái email nội bộ hay vừa quyết xong một chiến lược lớn. Não của bạn chỉ khen thưởng “xong việc”, không phân biệt việc lớn việc nhỏ.

Hậu quả là não của chúng ta đối xử với mọi việc giống như nhau. Cái gì cũng thành “ưu tiên một”, nên thật ra chẳng cái nào được ưu tiên cả.

Cách thoát ra khỏi phần thưởng dopamine đó là khả năng nhìn mọi việc qua hai đường cong.

Đường cong thứ nhất là loại việc có lợi ích giới hạn. Làm tốt thì tốt, nhưng làm tốt hơn nữa cũng gần như vô ích, vì giá trị chững lại sau một mức. Hãy hình dung bạn ngồi hai tiếng chọn font, căn lề, đổi màu cho một bộ slide họp nội bộ mà cả phòng chỉ nhìn đúng sáu phút. Hay viết đi viết lại một cái email thông báo cho thật “hoàn hảo”. Không ai trả thêm gì cho hai tiếng đó. Đây là vùng được phép lười.

Đường cong thứ hai là loại việc có lợi ích vô hạn. Nó tích lũy phẳng lặng trong một thời gian dài, rồi vọt lên trời. Ở đây, hơn 1% công sức không chỉ cho ra 1% kết quả, mà nó giải quyết luôn 99% còn lại. Hãy hình dung một cuộc nói chuyện thật lòng để giữ chân một nhân viên giỏi đang muốn nghỉ. Cách bạn định giá một gói dịch vụ. Cách bạn ngồi với một khách hàng đang phân vân. Việc chọn người bạn đời của mình. Những việc này đáng để bạn dồn cả tâm sức. Đây là vùng đáng để đầu tư.

Quy tắc rất ngắn gọn: giao công việc ở đường cong thứ nhất cho AI, để dành công việc ở đường cong thứ hai cho mình. Càng giao được nhiều việc ở đường cong thứ nhất cho AI, bạn càng có nhiều thời gian và tâm trí để dồn cho đường cong thứ hai.

Để biết giao gì cho AI, dùng khung DRAG, gồm bốn loại việc nên đẩy cho AI ngay:

  • D: Drafting (bản nháp). Việc khó nhất thường là đi từ con số 0 tới con số 1, khi chúng ta ngồi trước một trang giấy trắng. Hãy bảo AI nháp trước cái email, khung nội dung hoặc đoạn mở đầu. Bản nháp đầu tiên của nó thường dở và không dùng được, không sao, ít nhất bạn đã có chỗ để bắt đầu, và đầu bạn lập tức nhảy số.
  • R: Research (tra cứu). Tổng hợp tài liệu, tóm tắt, dò thông tin đối thủ. Để AI làm con nhện bò khắp web trong mười phút, thay vì bạn ngồi cả tuần.
  • A: Analysis (phân tích bước đầu). Đưa một đống dữ liệu lộn xộn, để AI dò ra các mô thức (patterns) mà mắt người khó thấy, rồi bạn đọc lại.
  • G: Grunt work (việc tay chân). Định dạng lại, dịch, lập bảng, dọn dữ liệu, những việc buồn tẻ lặp đi lặp lại. Giao hết cho AI.

Lằn ranh ở đây là: khung DRAG chỉ áp cho đường cong thứ nhất. Việc nào cần phán đoán, trực giác, gu thẩm mỹ, hay một quyết định về con người, đó là đường cong thứ hai, bạn phải tự làm. Mà bạn sẽ ngạc nhiên, phần lớn việc lặp đi lặp lại hằng ngày của một người quản lý đều nằm ở đường cong thứ nhất.

2. Đừng coi AI như một cái máy tính

Bạn gõ “2 + 2” vào máy tính, lúc nào cũng ra 4. Chắc chắn, đoán trước được.

Đối với AI thì khác. Nó không phải cái máy tính, mà là một cỗ máy xác suất. Hỏi cùng một câu hai lần, nó sẽ cho hai câu trả lời khác nhau. Và nó sẵn sàng bịa ra mọi thứ một cách trơn tru nếu bạn không yêu cầu nó kiểm chứng. Có ngày nó thông minh xuất sắc, có ngày nó lú lẫn quên tới quên lui, nhưng ngày nào nó cũng từ chối thừa nhận là mình không biết.

Điều đó có nghĩa là đừng hỏi AI theo kiểu tung xúc xắc, như gõ đại “cho tôi ý tưởng kinh doanh hay nhất” rồi nhận về một câu trả lời nghe có vẻ “hay”.

Hãy sử dụng bốn trạm này, mỗi trạm là một lớp sâu hơn trong việc tận dụng sức mạnh của AI.

  • Trạm 1: Cho một ví dụ. “Làm một mẫu báo cáo công việc tuần giúp tôi. Dùng đúng văn phong của bài mẫu này”, rồi dán bài mẫu vào. Chỉ một việc nhỏ đó đã tốt hơn hẳn so với việc để AI tự bịa ra một mẫu ngẫu nhiên cho bạn.
  • Trạm 2: Cho nhiều ví dụ. Đưa ba, năm mẫu, gồm các file cũ của bạn, tài liệu, dữ liệu. Cách này đặt AI vào thực tế công việc của bạn, nó sẽ thôi bay bổng bịa đặt. Ví dụ: “Đây là năm bài tôi viết trước đây, hãy viết bài mới theo đúng giọng của tôi về chủ đề này.” Một mẹo đặc biệt ở đây là yêu cầu AI nói rõ mạch suy nghĩ của bạn là gì. Điều đó giúp bạn hiểu rõ hơn về chính bản thân mình.
  • Trạm 3: Yêu cầu nó nghĩ từng bước. Bảo AI trình bày theo kiểu lập luận, đừng vội đưa ra kết luận. “Khoan chỉnh báo cáo. Trước hết liệt kê ra ba chỗ đáng sửa nhất, nói rõ vì sao, gợi ý cách sửa từng chỗ. Nghĩ từng bước. Cho tôi thấy lập luận của bạn ở mỗi bước.” Dòng cuối là quan trọng nhất, và nó cũng giảm hẳn chuyện AI bịa.
  • Trạm 4: Thuê cả một ê-kíp (AI Agent). Trong một lệnh, bạn gọi cả một hội đồng: “Nghiên cứu sâu xu hướng về chủ đề này, đối chiếu để tìm ba xu hướng quan trọng nhất, rồi viết một bản ghi nhớ một trang.” Một người tra cứu, một người phân tích, một người chấp bút, gọn trong một câu.

3. Để AI hỗ trợ bạn, đừng để nó thay thế bạn

Đây là chỗ phân biệt người dùng AI để dở đi và người dùng AI để giỏi lên.

Phần lớn người ta thường làm ngược. Họ dùng AI như cái xe lăn cho trí óc: viết bài giùm, sửa hồ sơ giùm, tóm tắt quyển sách giùm. Nghe có vẻ tiện thật, nhưng nếu chúng ta ngồi xe lăn khi đôi chân vẫn đi được, thì lâu dần chân sẽ teo lại. Cơ bắp chúng ta phát triển nhờ kháng lực, nhờ việc nâng tạ nặng dần lên để các sợi cơ rách ra rồi liền lại chắc hơn, mạnh hơn. Khi chúng ta giao hết phần suy nghĩ cho AI thì chẳng khác nào tới phòng gym rồi nhờ người khác nâng tạ giùm mình. Nó chẳng giúp bạn phát triển được tí nào cả.

Cách làm cụ thể khi học một khái niệm mới là tự đọc, tự hiểu trước, rồi mới đưa cho AI và nói “Tôi cần nắm chắc kiến thức này. Hãy đưa ra bài test để kiểm tra tôi.” Và đây là phần quan trọng nhất, hãy bảo AI tăng tải dần qua bốn mức:

  1. Hỏi tôi như tôi là học sinh cấp ba.
  2. Hỏi tôi như tôi là sinh viên đại học.
  3. Giờ thách thức tôi như đang phỏng vấn tôi cho một vị trí cấp cao.
  4. Giờ thách thức tôi như một vị sếp khó tính cho rằng tôi chưa chuẩn bị kỹ.

Đi hết bốn mức, hiểu biết của bạn về khái niệm đó vừa sâu vừa chắc, vì bạn đã tự nâng tạ, còn AI chỉ đứng đỡ bên cạnh.

4. Can đảm làm kẻ ngốc

Rào cản lớn nhất của trí tuệ không phải sự ngu dốt, mà chính là cái tôi.

Những người giỏi nhất thường bị ám ảnh bởi những gì họ chưa biết. Năm 2014, khi Satya Nadella lên làm CEO Microsoft, công ty đang bị loại ra khỏi nhiều cuộc chơi lớn, nhân viên nội bộ thì sợ thừa nhận mình có lỗ hổng kiến thức. Satya Nadella chỉ thay đổi một việc về văn hoá: chuyển trạng thái cả công ty từ “những kẻ biết tuốt” sang “những người học tuốt”, để những người giỏi nhất cuối cùng được phép nói “Tôi không biết” và “Tôi đã sai.” Một thập kỷ sau, giá trị Microsoft tăng từ khoảng 300 tỉ lên hơn 3 nghìn tỉ đô.

Và đây là chỗ AI có thể tặng bạn một món quà mà ít ai để ý: một môi trường để bạn có thể làm học trò. Bạn có thể hỏi AI những câu mà bạn sẽ không bao giờ dám hỏi cấp dưới vì sợ mất mặt.

Hãy hình dung một người quản lý ngồi họp, có một thuật ngữ mới mà cả phòng gật gù nhưng mình lại thấy mơ hồ, và vì ở vị trí ấy, vì cái tôi, nên không dám hỏi nó là gì. Hãy chọn đúng cái điều đó, tối về mở AI ra và hỏi những câu cơ bản nhất: “Giải thích cho tôi đơn giản hơn được không? Dạy tôi như tôi mới mười tuổi.” Hỏi lại ba lần cho đến khi thật rõ.

Những người giỏi nhất đều có một điểm chung: họ là học trò suốt đời. Lợi ích lớn nhất của trí tuệ không phải là hết dốt, mà là thôi giả vờ biết. Can đảm làm kẻ ngốc hôm nay, để thành người sắc bén ngày mai.

Ba câu hỏi để ngồi lại với chính mình

1. Tuần qua, tôi đã giao cho AI việc thuộc đường cong nào, và có việc đường cong thứ hai nào tôi đã lỡ đẩy hết cho nó không?

Có quyết định nào về con người, về khách hàng, mà lẽ ra tôi phải tự ngồi xử lý không?

2. Có kỹ năng nào tôi cần phải tự trau dồi và luyện tập, thay vì để AI làm thay tôi không?

3. Có điều gì trong lĩnh vực của tôi mà ai cũng tưởng tôi biết, nhưng bản thân tôi biết là mình chưa thật sự hiểu về nó không?

Tôi có dám mở AI ra và hỏi câu cơ bản nhất về nó không?

AI không tự làm bạn giỏi hơn hay dở đi. Cách bạn dùng nó mới làm điều đó.

Lười đúng chỗ, để dành sức cho việc đáng. Cầm lái thay vì tung xúc xắc. Để AI đỡ tạ, đừng để nó nâng hộ. Và đủ can đảm để làm học trò lại.

Thắng từ bên trong - Win your Inner Game